By Yaasiin Maaxi – Scandanevian, Sweden maaxi@hotmail.com 

Qarni cusub iyo qiiro qabiil

Inta aanan u gelin nuxurka maqaalka waxaa ila haboon inaan marka hore qeexo mawduuca aan ka hadleyo, iyo inaanu mugdiga ka saaro ereyo dhawr ah oo dadka qaarkii marar badana isku murgiyo macnahooda. Aanu isweydiinee Waa maxay qabiil? Waa maxay qabyaaladdu?  Markaa kuwaa u helno macno ayaan dhex geli karnaa mawduuca aan maanta ka hadleeyo.

Illaaheey^sw wuxuu quraanka kariimka ah ku yiri:

”Dadoow waxaan idiinka abuuray lab iyo dhidig, waxaana idiinka yeelnay shucuub iyo qabiilo si aad isugu aqoonsataan, ruuxiise ugu sharaf badan Eebe agtiisa waa kan idiinku dhawrsasho badann Eebe wax walbo waa ogyahay”^49:13  

Waa maxay qabiil?

Qabiilku waa koox bulsheed ka kooban jilibo iyo qoysas ka sameeysmay jiilal kala duwan.

Culimada cilmiga dadka waxey ku qeexeen qabiilku inuu yahay isu-taga xaymo dad ah oo wadaaga af, caado, dhaqan iyo dhul gooniya kaasoo ka soocaya qolooyinka kale halka aay dadyowga ilbaxay mabaadi`ida danahooda ku saleeysan aay isku hayaan kooxaha.

Waxaa laysku raacsan yahay hanaankii qolooyinku inay si aada uga cirib tirmayaan meeraha dhulka, ilbaxnimada ayaana ku qaaday dagaal xoog leh oo meel mara. Hadii xitaa meelo aduunka ka mid ah aay ku hareen waxaa loo aqoonsan yahay inay tahay meel aduunka aad uga danbeeyso.

Si kastaba arintu ha ahaatee waxaa leysku raacsan yahay qabiiku inuu yahay nidaam bulsheed ka mida heerarka taxanaha ahaa ee tariikhdu ka soo gudubtey.

Waa maxay qabyaalad?

Qabyaalad waa dareen qolonimo iyo u daacad ahaansho ka sad-bursiga iyo dulmiga dadka intiisa kale……. Hadii si kale loo yiraahdo  qabyaaladdu waa lahaansho cadiifad ku saleeysan magac qabiilka taasoo aan jirteen hadii qofku uu ku xisaabtamaayo faaa`iidada iyo qasaaraha ugu jira fal kasta uu ku kaacyo asagoo meel iska dhigaayo cadiifada  oo caqliga ku tiirsanaayo.

Waxaan ku soo koobi karnaa qabyaaladdu iney  u dhega nugushahay xumaanta oo aanay wanaaga maqlin, iyo iney indho la`dahay, taas waxaa u sii dheer iyadoo qabyaaladdu samaysmata  marka xumaati jirto oo dadka mideeysa oo isu keenta, marka colaadaa dibada ka timidna dhamaato qabiilku wuu kala baxaa oo isagaa dhexdiisa isa sii colaadiya.

Abuuritaanka qofka lagu abuuro cadiifada lahaanshada qabyaalada ayaa waxay bilaabataa marka uu ilmaha Soomaaliga ahi qiyaastii seddex sano jiro, markasoo lagu bilaabo in la baro taxanaha magacyo laga bilaabay magaciisa ilaa labaatan ama soddon magac oo midba mid dhalay, lana yiraahdo

Abtirso ilaa hada cidna isma weydiin ilmaha yar maskaxdiisu soo koreyso ee u baahan in la baro waxyaabo anfaca oo maxaa loogu horeeysiiyey taxanaha magacyadaas aanu wareerka meehee wax kale laga heleyn.

Waxaaba taas ka sii daran magacyadaa la taxo qofka ugu tirsiga dheer waxaa la yiraahdaa

LAAN DHEERE waana darajada ugu sareysa ee qabyaalddu bixiso. Talaabada kale ee la qaado si maskaxda cusub loogu talaalo geedka qabyaaladda ayaa waxay tahay in la`aamaano qoladiina lana dhaliilo qolooyinka kale si maskaxdaasi ay diyaar ugu noqoto u hogaansanaanta aragtida dadka magaca qabiilka adeegsada.

Qabyaaladdu waa mada`a keliya ee kala bara dadka islamarkaasna aanan aqoonsaneyn jiritaanka haweenka. Dastuurka qabyaalada ah ee Soomaalidu ma aqoonsana jiritaanka haweenka Soomaaliyeed oo aay ku jirto hooyadaa gacaliso, walaashaada aad jeceshahay, xaaskaada aad nafta qaybsataan iyo gabartaada naxariista badan hadii aad nin tahay hadii aad dumartayahna adiga ayeyna ku aqoonsaneyn dastuurka qabyaaladdu waayo?

Marka tiro la sheegaayo waxaa la yiraahdaa intaas oo nin baa hebel ka tafiirmatay, lakiin lama sheego haweenka; waayo maxeey galabsadeen? maxeeyse kaga duwan yihiin  wagii casri jaahiliga ee carabtu gabdhahooda xabaali jirey maadaama haweenkeenu oo nool aynu dafirsanahay inkirsanaha jiritaankooda.

Yaa abuura qabyaaladda xumaanteeda?

Mar hadii aaynu isla garanay in qabyaaladdu ay tayahay cadiifad dhalanteed ah. Hadaba su`aasha waxay tahay Yaa abuura?  Yaa adeegsada? Maxaa lagu falaa? Yey wax u tartaa qabyaaladdu?.

Baaritaan iyo u kuurgal lagu sameeyey in la ogaado kuwa ay yihiin dadka qabyaaladda isticmaala ama abuuraa aayaa lagu ogaaday arimaha soo socdo:

kow qabyaaladda caadifadeeda waxaa abuura qof aan lahayn

• Aqoon
• Farsamo
• Karti
• Kalsooni iyo Dadnimo uu kaga qeyb qaato tartanka nolasha, taasoo u sahlisa inuu ku dhuunto humaagii dhalanteedka ahaa aynu soo sheegnay. Dadka xirfadaha sarre leh ayaa ugu qabyaalad yar dadka Soomaaliyeed. Waayo? Wexey og yihiin ineey xirfadahoodu ku meel mari karaan.Si aad u xaqiijiso iney abuuraan kuwa ka gaabiyey geedi socodka nolosha,

Abuuritaanka iyo abaabulka cadiifada qabyaaladda waxaa iyana loo aanaynayaa dadka ka gaabiyey hayaanka nolosha iyo kuwa ka saaqidey ama ka dhacay imtixaanka tartanka jagooyinka banaan ee nolosha. Kuwaasoo u arka sida kaliya ee ay ku noolaan karaan iney tahay ku dhuumashada humaaga dhalanteedka ah ee qabyaalada ee aan lagaranay bar-bilaw iyo bar-dhamaadkiisa.

Waxaa kale oo iyana abuura kuwa danbiyada geysta ee doonaya inay ka dhigtaan gabood laga hoos galo sharciga waxaaney dadkaasi wadankeena ku bateen sanadihii ugu danbeeyey ee ay sii tukubeeysey dawladii la riday iyo waqtigaan faro-ka baxa ah ( dawlad la`aanta.)

Diinta islaamka maxeey ka tiri qabyaalada iyo qabiilka

Diinta islaamku waxay qabyaalddu u bixisaybo ”Casabiya jaahiliya”

Alle weyne kor ahaayey wuxuu  quraankiisa kariimka ku yiri:

”Dadoow waxaan idiinka abuuray lab iyo dhidig, waxaana idiinka yeelnay shucuub iyo qabiilooyin si aad isugu aqoonsataan, ruuxiise ugu sharaf badan Eebe agtiisa waa ka idiinku dhawsan”^49:13

Aayadaas quraanka ahi waxay inoo sheegeysaa ujeedada keliya ee dadka qabiilooyin iyo shucuub magacyo kaliya looga dhigay iney tahay aqoonsi aay isku aqoonsadaan oo kali ah. Isla aayada qeebteeda danbe Ilaaheey^sw waxaa uu ku cadeeynayaa in qofka magacyadiisa iyo abtersiimadiisa inaanay qofna siineeynin darajo iyo sumacad midnaba ee sharftu Ilaaheey^sw agtiisa waxey ku xiran tahay camalka qofka sameeya taasoo digniin u ah dadka si ay isaga ilaaliyaan is-xaqiraada iyo is-weyneynta magaca qabiilka ku dhisan taas oo hoos galeyso qeexida qabyaaladda ee ahayd ka sad-bursiga dadka intiisa kale.

Hadaba aniga waxaa ila quman oo ila haboon in lakala saaro qabiil iyo qabyaalad

qabiilku waa nidaam bulsheed uu Illaaheey^sw inoo jideeyey, waana inaan u  argnaa ururo rabaani ah oo looqeybiyey shacabka,islamarkaasna laysku aqoonsado.

Waxaa ila wanaagasan in qabiilka loo sameeyo xeerar qoran oo cad cad kaasoo tilmaamaya ujeedooyinkiisa, waajibaadkiisa iyo waxqabadkiisa isla markaana ku tiirsanado shareecada islaamka iyo xeerarka wan-wanaagsan oo la xiriira kan aay ummadu leedahay.

markii loo sameeyo qabiilka nidaam cad ama lagu hago dariiq fiican, hadii uu keeno iska hor imaad weey fududaanaysaa in lala xisaabtamo.

Sideedaba harqaanluhu qofkastaa cabirkiisa ayuu dharka u tolaa, hadaba shacabka soomaaliyeed waa in loo helaa nidaam ka taliya aayatiinkooda, hadii kale waxaa dhaceeysa dhar aaysan lahayn in ummada soomaaliyeed lagu dirqiyo taasoo keeneeysa fadeexad iyo qaawanaan.

Maki Xaaji banaadir woxow yiri isgoo mushtamiciisa la hadlaayo.

Magaceena soomaali

mushtamaceena islaam

mawaadiniinta dadkeena

midab oo kala sooco

mabda` oo kala qaado

meesha iigama muuqato

midigteena kitaabka

mahuraanka islaamka

iyo mowqifka diinta baan ku mideeysanehee

waxa meesha iiga muuqda

oo masiibada keenay

iyo macaluusha kordheeyso

maamul iyo kursi waaye

muran taa kama joogtee

maanka hanoo taliyo

maskaxdana ha shaqeeyso

in soomaali maseerto

midnimo loo hanqal taago meesha waa ku jirtaa

wamal xayaatu-dunyaa ilaa mataacul quruur.

Allaa wax og!

By Yaasiin Maaxi – Scandanevian, Sweden maaxi@hotmail.com