Haddii gadaal loo raaco sheekada addunka, waxaa qofkasto oo xasuus leh u caddaaneeyso, in dadkii ugu horreeyay ee aduunyada ku noolaay in hooygooda Ahaay holal dabiici eh oo ku yaalay burarka hoostooda; si eey aga badbaadaan dugaagta dilaayga eh, aga onkortaan roobka, qaboowga iyo qoraxda. Dadkaas waxeey ahaayeen UGAARSATO ku nool xoolo duurka eey orodka ku gaaran iyo muraha geedaha eey barteen in aan lugu dhimaneeynin.

Hubka iyo aalada eey istcmaalijireen, waxeey ahaayeen DHAGAX la qoray iyo GAROOMAN laga soo goyay geedka kakan, si loogu disho xoola durka; markeey BAQTIYAANEH loo cuno.

Ruux walbo, ruuxoow ka xoog badanyahay oow ka xoogi jiray waxoow haaysto; umana kala soocneeyn NAAGUHU, nin walbo waxoow galijiray midoo orod ku gaaro dhulkana ku cilinkaro, koleey ku tahay HABARTI DHASHAY.

Qarniyo ka dib waxaa la helay BIRTA oow saanaca ka suubiyay MIDI xoola la qasho iyo WARMO dugaagta iyo cadawga leeskaga dhiciyo.

Waqti dheer ka dibne waxaa lookala SOOCMAY loona kala degay sida leesugu egyahay, leesugu Af yahay,leeskugu Dhaqan yahay.

Waxaa bilaabatay MIDEB TAKOOR,QUURSI iyo GUMEEYSI ku saleeysan Muuqalka, midabka,Maalka, Xirfada,Diinta iyo Danta gaar u eh QARAN iyo QALIIL walbo.

Haddaan ka baxo hordha gaaban oo qasad kiisu yahay in aan u gudbo DHAQAN XUMADA iyo QUURSIGA eey Soomaalida qarkeed ku haayso muwaadhiniinta walaalohood eh, waxxa garan karnaa fikir xumada eey qabaan qaarkaas.

Bal aan wada fiirino saldhiga beenta eh oo gumeeysigu ku dhisanyahay iyo sidoow Ku soo gaaray hiligaan la joogo Dhibka waxoow ka yimid dhaqanka iyo dhaqaalaha oo shacbigi u kala saaray: 

SAANAC AMA XIRFADLE

Waa ruux maskax ka shaqeeysiiyay oo helay xal looga baxo dhibka shacbiga haaystay waqti dheerne, dhaawac u geeystay cumrigooda iyo cafimaad koodaba. Waxoow sameeyay qalab hor u dhigay dhaqankooda, noloshooda iyo mustaqbilkooda,sida:

MIDDIDA xoolaha lugu xalaaleeyay si mardabe loo cuninBAQTI, iyo tii looga gooyay BAAJADA oo u horseeday nadaafada iyo Muslim nimada.

MASAARTII beeraha lugu geed qaaday iyo tii moorada lugu ooday, YAAMBADII beeraha lugu fashay,bakaarahane lugu qotay, GERWEEYNTII dhagaxa lugu jebiyay luguna qoday aasaaska guryaha iyo xawaalaha, WARANKII dugaagta iyo cadawgaba leeysaga dhiciyay, MUDICII, qodaxda leeskaga bixiyay, MAXAARKII marada iyo masafada lugu tolay, SALIIBADII gerka lugu haneediyay, qodaxdane leesaga siibay QAADADII u neefisay gacanta si eeysan u guban.Waxoow kaloow suubiyay ama qoray:

MOOYIHII iyo KASHII badarka lagu tumay, XAARINKII iyo MASAFADII lugo haadiyay luguna kala soocay, DHERIGII, XURBINKII, XEERADII, QARSINKII,FANDHAALKII lugu kariyay, luguna cunay. WAXAA kaloo la TOLAY, ama Sameeyay: 

KABIHII, SUUNKII, XASHINTII, WARQAASTII, GAASHAANKII, KOOLAYGII, KIISHKII, GAABOOYIHII, MASALIHII, DHIISHII, BUKURTII, WAMBARTII, JIMBAARTII, SABABKII.

Qalabkaas iyo Sancadaas waxeey hor u dhigeen ummadi oo dhan, inta aan ka ehen hoolaaleeyda.

Waxaa xasuus gaar eh leh,kii dhisay GURYAHA, kii qoday CEELALKA, kii QORAY GEEDAHA,

Kii dhigay DUGSIGA, kii ka taliyay NABADA, CADAALADA iyo SINAANTA UMMADA.

BEEREEYDA

Bereeyda waxeey dhameesteen ineey tacbadaan timaarta Alleheey ku manacay dhulkiisa, eeysan guur guurin si eey ku bejiyaan, isu kaalmeeyaan, mustaqbalkooda meel negi eh ugu dhistaan. Waxeey dhisteen Tuulooyin lagama guraan eh,oo u dhow Beerohooda, Biyaha waraabka iyo cabitaan eh. Beereeyda qaarkeed waxeey degeen dhul ADABLE eh, oo beerohooda la tacbikaro lamad xilli oow roobka jiro. Tacabkooda waxoow ka bilaawday: raadiska dhulka Beereedka, geed qaadka,jirde bixinta,arfuujiska,bur jibinta,kawaaweenta, moos buurka, abuurka,limida ama falida,kashiito iyo donfaar ka ilaalinta, shinbir ka celin,

shafida,alkuudinta,qoorgooynta,sumicida,haadinta iyo bakaar ku shubida.

Beeraha WARAABKA eh waxaa loo maray tacabkooda dhib ka badan inta aan soo xusna.

Intaas waxaa u sii dheer,DHILMAAYO iyo Cuduro ka dahasho weebiga jiinkiisa iyo gosha.

Waxeey tacbeen QUUD bedelay BAQTIGII iyo murihii cudurka keeni jiray eey ka mid yihii:

mesegada,galeeyda,Sisinta,Moskii,Cambihii,Limadii ,iyo SUUFKII laga sameeyay dharka oo lugu bedelay DHUGIGII iyo DHARLA’AANTII.

Beereeyda tuulada waxeey doorteen guddi AQIYAAR eh, oo ka taliso xallisana dhib kastoo soo food saarto degaanka iyo dadkiisaba.

Ilmohooda waxeey heleen DUGSI eey ka bartaan QURAANKA, adaabta, anshaxa, ciska iyo Wadanoolaashda . 

Waxaa kale eey heleen RUG CAAFIMAAD, aqoonsi iyo tix gelin.

DIINTA waxeey u kala saartay XALAASHA iyo XAARAANTA oo eh meesha eey ku nabadgashay

HABARTII shalay WIILKEEDA fuuli jiray, sidii xoolihi.

Hor u markii ka dhashay caqliga iyo dadalka SAANACA- XIRFADLAHA, waxeey u horseedeen

Beereeyda iyo Degaanka negida eh, nadaam sharci iyo qaranimo oo jiri leheed, haddi eeysan

GUURTADA XOOLAHA EH u burburin leheeyn DEREJO JACEEYL iyo IMAAN DARRO.

GUURAAYGA iyo XOOLAALEEYDA

Waa inta ku hertay dhaqankii Dhagaxa iyo Darla’aanta oo aan weli arag isbedelka iyo hor u marka eey gaareen Saanaca-Xirfadlaha iyo Beereeyda.

Bal aan wada fiirino waxa ummada ka reebay xoolaaleeyda guurtada eh:

1. meesheey ku hoydaan kuma hergelaan,

2. nadaam iyo sharci uma hogaan samaan,

3. waxeey ku noolyihiin dhac iyo dil,

4. waa hoolo,hoolo daba socdo,

5. ma quuraan ineey qashaan,mana iibiyaan

6. hoowdka eey ku hoydaan sidi xoolo duurka,

7. ma sadaqeeystaan sekana kama dhiibaan,

8. dhar kama gataan, kamana dhergaan

9. waxaa laga dhergaa markeey dhintaan

0) ma dhigaan, mana aqriyaan Habeen iyo maali,qorrax iyo qaboow,qandho iyo caafimaad; waxeey

dabasocdaan xoolo eey wax ku dheefin oo eey daajinaayaan,waraabinaayaan,dugaagta

ka celinaayaan. Waxoow yiri asagoo u GABYAAYO qaalin geel eh:

Qalanjo qurax badan,

Ciridku qadiid yahay,

Afka isku qabaato yahay

Qoortu dheertahay,

Timan qaalin leh,

Dhax qabadaka iyo,

Lugaha si fiican looqoray,

Qosoolkeeda qalbiga iyo,

Qaraabada ku qanacdo.

QOORDHEEREEY QURUNKAADA KUMA DOORSADEEN QALAANJADAAS.

Aduunka dalal aan badneen oow weli QUURSIGA ku dambeeyaa, dalalkaas waxaa Ka mid eh, Hindia,Maauritaania, iyo SOOMAALIYA.

Waxaa jiro dalal badan oo gumeeysigoodu su dhisanyahai DHAQAALE ka horjoogsada dadka tiradooda YARTAHAY iyo kuwa aan ku DIINTA eheeyn.

Soomaaliyeey waxaan idin weeydinaa, see nin qaawan, qaajoon, cilmi iyo caqli midne

Aan leheeyn,ku gumeeystay DAD XIRFAD,TACAB iyo CILMI leh?

Sideen u Ogolaanay in eey nahor kacaan tuugadaan, waqtigane naga dhummiyaan?

Maxaan wax uga qabanweeynay gardaradaas eey wuxuushto hortaayna ku faleeyso?

BINI AADAMKA mid waa madoow yahay,kuna waa cad yahay,midne waa maaran yahay, mid waa indha yaryahay, kuna tintiisu waa jareer,kan kalane waa jileec ,ku waa dheer yahay, kan kalane waa gaaban yahay.

Intaas iyo in ka badan oo tilmaan eh aa jirtee, qiil ma u noqotaa GUMEEYSI iyo QUURSI?

XAYAWAANTII xoolihii ka soo tagay aa la soo galay Beled kii dhaqan xumadii, isla qab weeynaantii iyo caqliyaridii eey la wareegaayeen duurarka.

Waxeey FAAFIYEEN baqtigi lagatagay oo weli mashaxdooda weli ku jirto assii si dhib

Badan iyo waqti deer qaadandoonto xalistiisa

Boobkii eey Baadiyaha ku haayeen eey Beledka keeneen,

Ma bedelin basar xumadi iyo beenti eey wada barteen,

Boobkii iyo Bililaqadii kama bixin ee waa ku baaq weli,

Waxeey u barteen Beeso been eh iyo derejo boobkeed,

Beer islaameed laga boobeey badar ku beerteen,

Kama baxaan belo oog iyo Beelo ka badan ku duulkoodee,

Haddii la buriyo iyo haddii la buriyo labadaba waa isugu beege,

Bresidentaan rabaa iyo balis xuqunka, inta kale waa beene,

Waan hubaa in eey baabi’i sidi beelihii hore’e,

Tolow yaa baro inneey nabado tahay nolosha baaqeede.

Tuugaa nawada af duubatay,gumeeysi iyo gumaad nugu haayso,noo diiday in aan heshiino, war iyo wareer nugu dishay , u taagan in eey weli sii wadaan dhibka shacbiga kuna laayay cudurka,qaajada iyo maarta.

___________________________________