Waxaa la arki jiray ama lamaqli jiray waraabe layska cayriyo ama ladilo maanta waxaan Argnaa ama aan maqalnaa warabihii layska cayrin jiray ama la dili jiray inuu noqday Garsoore taasna waxaa usii dheer inuu noqday macalin dadka waxbaro waa arin ku cusub tariiqda .Aan taariiqda  dib ugu laabano si kooban oo dul mar ah iyada oo aan lasoo koobi karin .Anoo ka bilawaayo meel dhaxe  waqtigii ay somaaliya soo wajahday dhibaato gudaha  iyo mid dibada ah si looga faa‘iidaysto tan maanta taagan loogana gudbo .

Sanadku makuu ahaa 1414 dhulka ay maanta degan yihiin dadka loo yaqaan somaali wuxuu Ahaa mid aad u xoog badan waana isku xirnaa diin ahaan dhaqan ahaan waxaana hogaanka u haayay imaamyada ugaasyada saladiinta iyo cullimaa‘udiinka iwm.

Waxaa dagal ku soqaaday   isla  sanadkaas  xabshida waxaa dhacday in dhagta dhiiga loo daray waxaana loo gaystay qasaare xoog badan waxaana laga qabsaday dhul aad u balaaran .

Sanadku markuu ahaa 1415 waxaa dhacay dagaal qabiileed oo aad u daba dheeraaday dhib xoog lehna gaystay , xabashidu waxay ku fakirtay inay ka fa‘iidaysato waxayna soo qaaday dagaal culus waxayna dib uqabsatay dhulkili hore loo qabsaday waxayna ku darsatay dhul kale waxayna ku istaagtay  Saylac.

Waxaa dhacday inuu fakar dhasho, oo lagu fakiro sidii xabashida laysaga dhicin lahaa  waxaa ugu horayntii lagu fakiray sidii dagaalka qabaa‘ilka  loo joojinlahaa , markii lagu gulaystay joojinta dagaalka qabaa‘ilka waxaa lagu fakiray sidii umuda ay kawada dhaxayso diinta kaliya sidii loo midayn lahaa waxaana la go‘aamiyay in la bixiyo magac kawada dhexeeyo umuda mid kawada dhiga dhamaantood si arinta qabiilka meel laysaga tuuro waxaana labixiyay magaca maanta naloo yaqaan ee ah soomaali waana laysku wada wafaqay intii u dhaxaysay 1415-1429 waxaana labilaabay in dib laysugu ururiyo magacaas xabashidana layska dhiciyo oo laga xureeyo dhulkii ay qabsatay .

Intii udhaxaysay 1506 –1543 waxaa hogaamiyayasha ka mid ahaa oo qabtay hogaanka dagaalka imaam axmed alghaasi allaha u naxariistee waxaa suurto gashay in dib laysaga xureeyo xabashida dhamaan dhulkii ay qabsatay laga soo celiyo  waxaana laga sabarsiyay inay dagaal danbe ay ku fakirto  wuxuuna fakirkii xabaashida usu rogay inay kaalmo waydiisato quwado kale ama heshiisyo sir ah ay lagasho si ay danaheeda ay ugaarto.

Sanku markuu aahaa 1824 waxaa magaalada muqdisho yimid kabtan owen  Kasoo ka talinaayay mudo sagaal sano ah mombasa .Markuu kabtan owen uu yimid muqdisho wuxuu codsaday inuu ilaaliye ka naqdo xeebaha  somaaliya waxaana arinkaa ka diiday hagamiyayaashii dhaqanka ee magaalada muqdisho.waayo waxay xiriir la lahayeen saldanadii kajirtay sansibaar tasoo ka dhexaysay xiriir dhan walba ah. inkastoo ay ku kala qaybsameen fikirka hogamiyaashii dhaqanka  ee marka iyo kuwii muqdisho. kabtan Owen  markuu u ban dhigay dowaladiisii waxay amar ku siisay inuu asaga tago Somaliya kuma gulaysan safarkiisa uu ku soogaaray magaalada  muqdisho wuuna isaga tagay

Sanadku markuu ahaa 1825 kii waxaa dhacday inuu ingariis go‘doomiyo xeebaha somaaliya

Kuna godoomiyo marakiibta dagaalka sababta go’doonka uu u sameeyay waxay aheed

Dhibaato ka dhacday dekada  barbara  kadib markii lagu qabsaday dekada markab uu lahaa  ingariis oo ku xertay dekada magaciisa waxuu ahaa( MARI AN ) waxaana go‘doonka laqaaday markii la dhiibay magdhow oo uu codsaday ingariiska tasoo dhameed (6000kun oo gani).

Sandku markuu ahaa 1827  waxaa heshiis dhaxmaray hogamiyayaasha dhaqanka ee waqooyi iyo ingariiska  waxana dib u bilawaday inay marakiibta ingariiska ay dib ay ugu soo xirtaan dekada barbara.

Sanadka markuu ahaa 1839 waxaa dhacay dhiblabaad  dekada barbara sidoo kale waxuu ka dhacay dhibkaas markab uu lahaa ingariiska waxaana dhacay dhimasho dadkii markabka saarnaa,  Ingariiska wuxuu go‘doon galiyay  xeebaha somaaliya wuxuu dalbaday magdhow gaaraysa 15 shan iyo toban kun oodolar  markii labixiyay  wuxuu qaaday go‘doonkii . isla Sanadkaas ayaa hadana dib loo heshiiyay bishii november wuxuuna heshiiska ka dhaxdhacay ingariiska iyo xakinkii barbara waxayna ku heshiyeen inuu lawareego maamulka dekada ingariiska. tasoo  u ahayd ingariiska fursad wayn uu helay waayo wuxuu horay u joogay dekada cadan tasoo fursad usiisay inuu isku xiro labada dekadood awood buuxdana uu uhelay mamulka gacanka ilaa hindiya.taasna dhabar jab ku noqotay shirkadihii kale ee reer galbeedka Waxaana bilowday tartan loo tartamaayo xeebaha bariga afrika,kadib markii uu ogaaday ingariiska inay taranka ay ku jiraan talyaaniga iyo farnsiiska

Talyaaniga oo isaga joogay eretereya iibsadayna dekada casab 1839 .

Fransiiskana  oo uu jogay xeebaha  jabuuti,

ingariiska isagoo iska rixaayo fransiiska ayuu wuxuu talayaniga kula taliyay inuu tago xeebaha konfureed  ee somaaliya .

Hogaamiyahii talyaaniga ee lagu magacaabi jiray okiyaale wuxuu heshiis sir ah lagalay sanadka markuu ahaa 1887 ibaradoorkii xabashida ee mililik isagoo sabab ka dhiganaayo dilkii la dilay sahmiyayaashii talyaniga ahaa ee sahminaayay dhulka somalida waxaana lagu heshiiyay inuu talyaniga gacan ku sinaayo qabsashada magaalda harar iyo dilka baqorkii dhinac ka xukumaayay itoobiya ee ladhihi jiray (jon), sanadku markuu ahaa 1888 waxaa ladilay boqorkii jon ,mililik waxuu noqday midka kawada taliya dhulka xabashida waxayna ku saaxibeen talyaninga.

Okiyaale waxay noqotay siyaasadiisa  mid gulaysato itobiyaanka waxay talyaaniga u wakiisheen inuu mas‘uul uu uga naqdo siyaasasada dibada

Sanadku markuu ahaa 1888 qunsulkii u joogay sansibaar talyaniga  waxuu heshiis lagay suldaankii xukumayay sansibaar inuu talyanigu  ilaaliye  kanaqdo sansibaar.

Sanadku markuu ahaa 1889wuxuu talyaaniga heshiis laglay hogamiyaasha dhaqanaka ee konfur somaliya wuxuuna yimid xebaha konfureed ee somaaliya .

Waxaa  dhacday inuu qilaaf ka dhaxdhaco shirkadahii talyaniga iyo kuwii ingariiska xabashidana waxay ka noqotay dhex dhaxaadiye si ay danteeda dhul balaarsiga ay ugaarto. Sanadku ahaa 1891 qilaafka waxaa lagu xaliyay inuu talyaaniga joogo xeebaha konfureed ee somaaliya igariiskana xeebaha waqooyi ee somaaliya shirkadaha waxaa loo calamadeeyay xuduudo kala qay biya ,taasna waxay keentay in somaaliya loo aqoonsado dhul lagumaysto , ingariiska iyo talyaaniga iyagoo kala qabsanaayo dhulka somaaliya talyaniga wuxuu dalbaday  inuu xukunkiisa ay hoos yimaadaan saylac , iyo harar isagoo waxba la socodsiin mililik taasna waxaa ka xumaaday itoobiyaanka waxay bilaabeen  inay qoraalo u diraan calamka iyagoo ka dacwoonaya arintaas dalbashada saylac iyo harar , talyanigana wuxuu udiray wafdi itoobiya isagoo ku qan cinaayo mililik una sheegaayo in arinkaan ay ku heshiiyeen talyaniga iyo ingariiska 1891mars tasoo lagu qeexay xuduudaha .sanadku markuu ahaa 1894dii may waxuu irinku ku dhamaatay sida tan ogaadeen inuu u taliyo talyaani hawdna ingariis .sanadku markuu ahaa 1895 somaaliya waxay noqotay mid ay isku haystaan taliyaani fransiis ingariis iyo itoobiyaan. kala qaybinta somaaliya waxa ka fa’iidaystay itoobiya   waxana luntay maslaxadii umada somaaliyeed ‚waxaa dhacday inuu dagaal dhaxmaro talayaniga  iyo itoobiya 1896 waxaana lagu jibiyay talyaniga okiyaale waxa laga wareejiyay katalintii aramiha dibada ee itoobiya dawladaha reer yurub waxay itoobiya u aqonsadeen mid ayaheeda kaligeed katashan karto gacana aysiin donaan hadii ay u bahato, arinkaa waxaa si wayn usoo dhaweeyay fransiiska itoobiya waxay noqotay mid ay rali galiyaan dawladaha isticmaarka waxayna dheeshay dawr siyaasadeed ay ku qarinayso xuduudkeeda si ay ugu gorgortanto, waxay ka dhigtay xaduudaheeda mid lagu wareero

Itoobiya waxay hashiis sir ah la gashay ingariiska sanadku markuu ahaa 1897wuxuuna heshiiskaas dhexmaray mas‘uulkii ingariiska ee ladhihi jiray (lord raniil)iyo ibradoor mililik,waxaana lagu heshiiyay ingariiska inuu gacanta u galiyo dhulkii somalida waxuuna ahaa dhulkaas (hawd) taasna markii ay somalida ogaatay waa ay ka xumaatay waxaana kadhashay in la‘ aas aaso jabhado xureen ah, waxaana kamid ahaa darawiishta.

Xabashida waxay ku gulaysatay inay somaalida ay galiso dagaal sedex gesood ah iyadana ay ka qab gasho dagaalkaas is ay somaalida u baaba’do guushana aay ku raacdo

Waxaa bilawday dagaal looga soo horjeeda dhamaan gumaysiga  noocuu doono ha naqdee dagaalkaas waxaa gacan ku siinaayay somaalida jarmalka iyo turkiga iyo wadaada carabta.

Sanadku markuu ahaa 1920 waxaa istaagay kalmadii ay somalidu kaheliysay jarmalka iyo turkiga waayo waxay galeen dagaal waana lagu jibiyay. itoobiyana waxay noqotay mid ku ad kaato dagaalkaas darawiishtana waxay noqotay  mid aad u tarbar yar

Sanadku markuu 1934 ingariiska wuxuu kadalbay itoobiya heshiis lagu calamadaynaayo xuduudaha , ingariiska wuxuu uga tanasulay itoobiya dhulkii ay laheed somaalida isgoo ku raali garaynaayo xabishida talyaaniga isagoo aan raali ka aheen isagana waa uu ka tana sulay

Dhulkii somaalida qilaafkooda manoqon mid dhamaada talyaniga iyo xabishida waxaana halkaas lagu kala calamadeeyay xuduudaha gumaysiga talyaaniga faransiiska iyo ingariiska.gumaysi walba isgoo raali galinaayo xabashida.arinkaa waxaa kawada xumaaday dhamaan somaalida waxaana dib u bilowday dagaal loogu magacdaray jihaad kasoo ay u wada dhameed somaalida meel kasto ay joogto iyo wadaada hogaamiya dariiqooyinka suufiya sida Axmadiya qaadariya  salixiya iyo dhamaan culimada somaaliyeed meel kasta ay jogaan dagaalkaa waxaa ka qaybgalay tiro kabadan 40kun oo somaali ah .

Talyaaniga oo aan raali ka aheen bixintii uu bixiyay ogadeen qilaafna uu ka dhaxeeyay itoobiya  si uu u kasbado somaalida isgoo gacansiinaayo ayuu kala qayb galay waxaa jihaadkaas looga soo celiyay dhamaan dhulkii lasiiyay xabishida waxayna guusha ku raacday somaalida sanadkii 1936dii dhamaan mujahadiintii dagaalantay waxay doorteen ka casimo ahaan inay tagaan magaalada muqdisho dhamaan toot waxay degeen degaan ahaan muqdisho

Oo markaa dhamayd tirakoob ahaan dadka degan magalada qiyaas ahaan 60kun oo qof

Sanaku markuu ahaa 1941 waxaa dhacday talyaniga inuu ku jabo meelo kamida bariga afrika awoodii uu lahaa fashiistaha ay baaba‘do kasoo kacan siinaayay jarmalka  laguna jebiyay dagaalkii labaad ee aduunka  wuxuu ingariiska gacanta ku dhigay ilaalinta xeebaha koonfureed ee somaaliya.

Sanadku markuu 1942 xabashidu waxay hashiis lagashsay ingariiskii waxayna ka dalabtay inuu ku soo wareejiyo dhulkii laga xureyay iyadoo sheganayso inay leedahay somaalidana ay xoog ugu qadatay dhulkaas. Isla sanadkaas waxay xabashidu ku soo rogtay dhulkaas amar ay iyadu ku qadayso canshuurta, shacabka dhulkaas kunool waa uu ka xumaaday arinka wuxuuna dhigay mudaharaad uu arinkaa ugu soo horjeedo hogaamiyayaasha dhaqanka ee goboladaas waxay dalbeen inay lakulmaan hogaamiyahii ingariiska ee siiyay itoobiya dhulalkaas  si ay uga wadahadlaan una sheegaan inuu  dhulkaas yahay dhul somaaliyeed uusan aheen dhul ay itoooboya ledahay kulankaas wuxuu ka dhacay magaalada muqdisho oo ah magaalo madaxda somaaliya .Itoobiya waxay ku fakirtay inay qatar soo wajahday markii ay arinkaas ay ka war heshay waxayna ku fakirtay inay arinkaa ka hortagto  waxayna bilawday inay laaluush ay u qaybiso hogaamiyayaasha gobaladaas waxayna ku gulaysatay arin uusan marnaba ku gulaysan gumaysigii somaaliya jogay waxayna aas aastay urur waxayna usu magacabeen (ururka midnimada isdhaafsashada gargaarka somaaliya)wax taageeray oo somali ah ma jirin .

Sanadku markuu ahaa 1943-23kii may  waxaa laga aas aasay magalada muqdisho ururkii syl waa ururkii ugu waynaa somaaliya kasoo gaaray meelkasta dhulka somaaliya ayna ku wada midaysnayeen dhaamaan umada somaaliyeed meel kasta ay jogaan  .

Talyanigu waxuu ku mashquulay dhexdisa waxaa dhacday in la‘riddo dowladii fashiitaha halkaas ay ka dhalato dawlad cusub, kuwii riday fashiistahii waxay dib usoo nolayeen istsicmaarkii waxayna somaaliya isku qabsadeen ingariiska oo lawareegay dhamaan somaaliya waxaa qilaafkoodii soo dhex galay dowlado waa weyn sanadkii 1946 qilaafkoodii ma uusan helin wax xal ah. isla Sanadkaa wuxuu ku dhawaaqay wasiirka arimaha dibda ee engariiska bayfin hadii uu ingariiska naqdo midka ka masuulka ah somaaliya inuusan ka hor imaanayn midnimada somaaliya waqooyi iyo konfur  inay ahaanayan siday hada yihiin somaali wayn uu mid kadhigaayo, waxaa hadalkaas ka xumaaday itoobiya oo canbaaraysay ingariiska hadaladii wasiirka arimaha dibada waxaa kaloo kasoo horjeestay dowlado waa weyn, hadalkaas ma aheen mid somaliya xurnimo gaarsiinaayo lakiin wuxuu ahaa mid midaynaayo dhamaan somaalida .

Isla Sanadkaas ama hadalkaas kadib itoobiya waxay bilowday inay ku dhaqanto siyaasadeedii

Kudhisneed qiyaamada waxayna bilawday inay soo dhawayso hogaamiyayaasha dhaqanka ee ogadeen waxayna u qay bisay waraaqo casumaad ah iyadoo leh waxaa tihiin martida rasmiga ah waxayna bilawaday inay lasamayso xeriir saxiibtinimo wayna kala qaybisay iyadoo adeegsanayso dhaqaale waxaana dhacday qaar inay kasoo hor jeestaan ingariiska qaarna ay lajirsadaan xabashida . sanadku markuu ahaa 1947 waxay UN KA soo gaarsiyeen dacwo ay kaga dacwonaayaan  igariiska ayna ku dalbayaan itoobiya lakiin shacabka ogadeen arinkaa raali kama aheen wuxuuna dhigay mudaharaad uu arinkaa ugu soo horjeedo waxaana dhacday in laysku dilay mudaharaadkaas .

Sanadku markuu ahaa 1947 ururkii somalida ku midaysneed waxaa qasab ku noqotay inuu magaca badalo  wuxuuna labaxay ( jabhada dhalinyarada somaliyeed )

Sanadku markuu ahaa 1948 talyaanigu waxuu adeegsaday laaluush isgoo lacag adag siinaayo dabadhilifyadiisa waxaa loo kala baxay labo qaar rabo talyaaniga iyo qaar kasoo horjeeda

Waxaana dhacay mudaharaad looga soo horjeedo iyo mid lagu tageersanyahay talyaaniga

UN ka waxaa waqtigaa u joogay magaalada muqdisho indha indheyayaal qilaafka talyaniga iyo ingariiska .waxayna kala ahayeen (ingariis maraykan iyo fransiis iyo ruush).        

Igariiska wuxuu aminsanaa inay isga ay dalban donaan hadaladii wasiirkiisa arimaha dibada  awgeed talyaaniga wuxuu aminsanaa mudaharaadkii ay arkeen indha indheeyayaasha inuu noqdo midka kugulaysaanayo somaaliya

23dii setembar1948 xukunkii ingariiska ee ogadeen waxaa la wareegay itoobiya ingariiska wuxuu ku guul daraystay midnimadii somaaliya ee uu sheegay si uu ugu wada taliyo somaaliya oo dhan . ingariiska waxuu kaloo uu arkay arinkaa inuu ugu tanasulo talyaaniga madama uu talyaniga ku jabay dagaalkii labaad ee aduunka si uu uga soo kabto dhawicii garay  indha indheyayaashii waxay ku labteen newyork waxayna arinkii hor dhigeen wasiirada arimaha dibada ee UN ka waxaana go‘aan lagu gaaray inaysan noqon tan Somalida konfureed ilaalisa faransiiska iyo ingariiska midnaba

Sanadku markuu ahaa 1949 bishi novembar 21kii ma dhicin waxay rabeen umada somaliyeed inay ka xuroobaan gumaysiga tasoo ay aminsanayeen fikirkaas dawlado badan oo aduunka kamid ah . wuxuu UN ka go‘aan ku gaaray in mudo 10sano ah lagaarsiiyo xurnimada somaaliya uuna masuul ka naqdo talyaaniga mudadaas, waxaana la magacabay dawlado talada la wadaaga talyaniga ay kamid yihiin (philipine kolombiya  masar )

Sanadku markuu ahaa 1956di bishii agoosto 25tii markii ay soo dhawatay xurnimada somaaliya ibaratoorkii itoobiya wuxuu bilaabay qudbado uu ugu soo horjeedo Somaliya inay xor noqoto  waxaana qudbadihiisa ka mid ahaa somaaliya inay kamidtahay famil waynaha itoobiya mustaqbalka somaaliya waa inuu kamid noqdaa itoobiya kasoo qudbadaas ka jedin jiray meelkasta uu tago iyo munasabad kasta .

Sanadku markuu 1959bishii febraayo markii lagu dhawaqay inay somaaliya ay qadantoonto xurnimadeeda sanadka soosocdo ingariiska wuxuu cadeeyay inuu sahli doono wada hadalka somaalida meelkasta ay jogaan arinkaa waxaa canbaareeyay itoobiya muujiyayna inuu kaxunyahay  hadalkaas waxayna itoobiya go‘aansatay inay arinkaa kahortagto ibaradoorkii itoobiya wuxuu bilaabay inuu calamka uu usafro  wadamadii uugaaray waxaa ka mid ahaa ruushka oo gacan weyn siiyay waxuuna ka helay gargaar xoogleh waxaana lasiiyay dhaqaale dhan (100kun oo milyan) si uu uga hortago midnimada somaaliya .

Ingariiska waxay ku kaliftay inuu fakirkiisa kalaabto si uusan uxumaan xiriirkooda itoobiya, Sanadkii 1960kii maykmilan wuxuu qudbad ku sheegay inuu gacan ka gaysaneen midnimada somaaliya taasna waxaa ku lumay somaali weyn ,

markii mile sanaawi xukunka itoobiya uu helay wuxuu dib usoo noo leeyay siyaasadihii hore  kama waan toobin . ogow aqristoow tariiqda inay soo laba kaclayso  somaalida qaar ka mid ah waxay ilaabeen tariiqda iyo siyaasadii ay itoobiya ku dhaqmi jirtay ,taasi waxaa ka daran

filinka laga daray dalka keenya ay jilayaan TOM AND JERY oo dawadayaasha aysan marna kadalin dawashadiisa,

waxaa iga su’aal ah oo aan rabaa inaan idin waydiiyo goortii ay somaaliya kala  kulantay wax wanaaga ah waraabe dadow ?

Ilahay hanaga dhigo umad kala garato , ninkii dilay , ninkii u deeqay , ninkii u digay ,

kuwa leh dantiina gaara hadaynaan kafiirsan waxay dhuminayaan dantooda iyo dalkadooda

meel cidlaha way soo istaagi waxayna  noqonayaan kuwa la’gumaysto,warabayaasha danta ugu wayn ay lee yihiin waa mid qura waxayna rabaan inay calamka tusiyaan somaaliya inay tahay dal aan dadka kunool aysan isu talin karin dawladna noqon karin warna aan maqleyn hadii dawlad loo samayn lahaa. Waana meel ay argagaxisadu ay ku dhuumato , hadii ay taas laga aqbalo tan ku xigta waa in somaaliya xoog lagu qabto qabsashadaas waxay rabaan inay iyaga hogamiyayaal ka noqdaan ama kuwo laga la tashado sidii loo qaban lahaa gacan weyna ay ka geestaan . somaaliyana waxay noqonaysaa falastiinta afrika fac kafac waxaa lagu jiri donaa dagaal aan dhamaad laheen . falastiin waxaa daris la’ah dawlado waa weyn oo uu cadowgooda hal kaliya yahay soomaaliya waxaa dhinac kaxiga bad weyn dhinac labaad waraabe dhinac sedaxaad waraabe dhinaca afaraad dowlad yar aan tabar saas uweyn laheen marka waxay ilatahay dhamaan in laysku wada shubi doono bada cidii ka harta gumaysiga inay  kabaha u qaadi doonto, anagaa diidnay inaan wax qabsano hadal iyo dhamaantii waxaan hadalkayga ku gunaanada bada inata nooga dhimatay  kuwo kuwaana qaato allaha naga dhigo. 

Nin abeeso koriyoo adigaa u aayee Axdi malaha xabashidu lagu aaminee

Raali halaga noqdo hadii aqriskiisa aad dhibaato kala kulantaan waadna mahad san tihiin

 

 Abdullahi maxamed nuur

Abdullahi05@swissonline.ch

Wariye mudulood.com