Danbi uu galo bini aadamka waxaa ugu weyn in lala yimaado shariiknimo, waxaa ku xiga in la dilo qof bini’aadamah,  loona dilo xaqdaro  taasna wuxuu  ilahay ayaadka  quraanka inoogu sheegay ruxii qof bini’aadam ah u‘dilo xaqdaro wuxuu lamidyahay isagoo dilay bini’aadamka uu  ilaah ubuuray oo dhan, hadii qofka bani’aadam ah ismahdiyo oo uu yiraahdo aniga oo ay ka waynaato nafsadiisa tan bani’adamka  ee uu san  ogayn inay nafsadiisu tahay tan bani’aadamka oo kale, qofkaasi wuxuu xadgudub ugaystaa nafsadiisa iyo kuwa kalaba  wuxuuna u qadaa nafsadiisa waxayna qaadi karin wuxuuna noqdaa qofuu shaydaanka hogaanka uu u haayo taasna waxaa naloogu digay qur’aanka inaynaan noqon sidii faraciinta oo kale oon aan ka waan towno

Tariiqda faraaciinta waxay aheed taariiqaha ugu waa weynaa ee ugu horeeyay ee bani‘ aadamka  soo maro waana tariiq jirtay sida lagu qiyaasay inkabadan 3000kun oo sanadood ilaahna wuxuu ku sheegay qur’aanka si loogu  cibri qaato. Magaca fircoon markii lafasiray waxaa lagu fasiray  gurigii raxada magaca maanta waxaa udhigma sida aqalka cad iwm, hadba ninka jagada uga saraysa ka qabta gurigaas ayaa waxaa lagu macaabay fircoon dadkii qabtay jagadaa fircoonnimada waa ay bad nayeen lakiin mid kamid ah ayaa qur’aanka noo sheegay wakii sheegtay ilaah nimada  ee yiri anigaa ah ilaahii sare ee halay caabudo ilaah kale majiro anaana ah ilaaha sare waayo faraaciintii  isaga kahoraysay heerkaa xadgudubka ee meesha ugusaraysa  ah  maysan gaarin lakiin mid walba wuxuu labixi jiray magac markuu jagada fircoonnimada qabto mid kaduwan kii kahoreeyay sida ilahii bisha ,ilaahii qoraxda, ilaahii kobraha ,ilaahii shinbiraha iwm waxayna isugu jireen rag iyo dumarba, waxayna dhamaantoot isaga mid ahaayeen dhaca  dilka boobka shacbiga ay xukumaan wax alle waxay donaan ayay kayeeli jireen oo ma aheen kuwa wanaagsan shacbigana wuxuu ahaa mid iyaga xabsi ugu jira.Run ahaantii maanta  markaad fiirisid shacabka somaaliyeed waxuu xabsi ugu jiraa hogamiyayaal qoryo sitaan xabsiga waxaa u ilaaliya qabiil kii xabsiga diidana qabiilka dila oo wax xaquuq ah oo uu leeyahay majirto, dhaqan xumo meesha ugu saraysa ayaan gaarnay.  Aduunka dagaalkasta iyo dhibaata walba oo soo martay  haweenka caruurta wayeelka iyo qofka aan dagaalka ku jirin lama dilin xolahoodana lama ladhicin waa la qadarin jiray xuma wadayasha kama aysan waan toobin. wanaagana wuxuu noqday wax xun oo lagafaano. Weli madhicin casriga maanta aan ku noolnahay dadka kunool kuwa diin leh iyo kuwa aan diin laheenba inaysan la dhagalimin kuwa xun ee wax dila dadkana fidnada dhax dhiga ee wax afduuba ee dadka xoogga ama isbaaro u dhigta .waxaa shahaade sare kawada sidanaa jamacadaha iscaynta  isku dirka  been abuurka difaaca xumaanta waxaa naga mambnuuc ah inaan wanaag ka talino nin walbana waa inuu ku edeeyaa ninka kale inuusan waxba tarin markaasaan raali waxaa kawada naqanay waxkasta oo xun.Shacbiga waxaa hogaanka u qabtay dad xumaha rabaan shacbigana wuxuu noqday inay u dhintaan sharaf daro waayo waxaa dila wilal u shaqeeya xumaan wadayaasha  mar waxay ku garacaan madfac  marna waxay donaan ay ka yeelaan waxayna la mid yihiin kuwii faraaciinta u shaqeen jiray

kalmada fircoon waxaa manta Somaliya u dhiganta erayga qabiil

Waayo qofka somaaliga ah inta badan  waxaa ka wayn xumaan  iyo samaan magaca qabiilka   marka qabiilka wuxuu noqday fircoonka somaalida manta.

Suurada walcasri inuu ilaah inoo sheegay inuu bani’aadanka oo dhan uu qasaaro ku suganyahay waxaana ka badbaadi qasarahaas kuwii alle rumeeyay lana yimid camal wanaagsan  xaqana ka dardaarmay sabarkana ku dardaarmay

Bini’adamka  sidiisa inuu wax dulmiyo waa sahlantahay lakiin inuu xaqdhawr sameeyo waa adagtahay waayo waa la dulmin  ruux ku dulmiyay inaad ceebtiisa  aad asturtid way adagtahay, Qof waxa lawanaagsan waxay laxun yihiin qof kale 

Hadal qof si u yiri qofkalena si u qaday,Marka ra’yi layskuma wada raaco lakiin waxaa laysku wada raacaa shaqo wanaagsan oo laqabto taasna  waxay kucadahay ayadaha qur’aanka, Kuwii alle rumeeyay ee layimid camal wanaagsan   rabi wuxuu mar walba inoo sheegaa inaan la nimaano shaqo wanaagsan aqiro iyo aduun taasna waxaa ku badbadayso nafsadeena  hadaad firisid dunida hormartay waxaad arki inay aduunka la yimadeen shaqo wanagsan markasay ka hormareen kuwa aan la imaan  aduunka shaqo wanaagsan dad badan waxaa hal hees u ah galada aduunka loogu nimceeyay lakiin rabi wuxuu u nimceeyay bani‘aadamka oo dhan ee aduunka ku nool waxaase shardi looga dhigay aduunka  cidii shaqo wanaagsan la timaado aqirana sidoo kale cidii aqoonsato nimcada eebe shaqo wanaagsan la timaado camalka aqiro lagu muto. Nimcada aaqiro iyo nimcada aduunka qofkii garato labadaas camal aduunka dushiisa waxaa loo siyaadiyaa nimcada aduunka iyo aqiradaba . Rabi waxuu inoo sheegay hadii bani’adamka oo dhan  uu wadarumeeyo ama uu ku wada kufriyo carshiga illaah dhibic kuma darayno dhibicna kama naqusinayno Nolashayna ilaah ayaa kafalad qaday anagayna nagu xiran tahay hadba waa saan kadhigano hadan wax maqalnana anagay na anfacee hadaan diidnana angay noo darantahay xornimo buuxda ayaa la siiyay bani’adamka oo dhan. Alle ciduu doono waa uu qaban aduunka  ciduu doono waa iska dayn aqiradase xisaab la’aan cidi ladayn maayo. Ilaah umad mabadalo ilaa ay badalaan nafsadooda macnaha inay nafsadooda ka joojiyaan camalka xun sameeyaana camalka fiican bani aadamkana waa waxa kaliya uu ku wada noolaan karo hadii shaqo wanaagsan lawaayo aduunka  wada nolaanta way adkaataa,  aan u wada shaqayno wanaag aan wada noolaanee.

Fircoon jeclaysi waxba laguma toosiyo in wax lagu dumiya mahine danteena hanaqoto mid lagangaro oo isku mid ah oo wanaag doon ah ruux aan la aqoon dantiisa shay daana waa ka dhib badan yahay waayo waa munaafaq .

 Abdullahi maxamed nuur

Abdullahi05@swissonline.ch

Wariye mudulood.com