Warqad furan 10/03/2004

Ku/ Cabdirisaaq Xaaji Xuseen
Ra’iisul Wusaare hore ee Jamhuuriyadda Soomaaliyeed

Salaan qaaliya keddib

     Mudane Abdirizaq, hordhac la’aan waxaan kaaga mahadnaqaynaa dadaalka aad u gashay soo jeedinta arrimaha aad ku tilmaantay ‘waa xalki lagu heli lahaa dowlad loo dhanyahay oo nin caadil ah gacanta ku dhigo, ummadda Soomaliyeed iyo dalkeedana dib u dhiso, xumaan iyo jirooyinka aan gacanteena ku abuurnayna tirtiridooda ka shaqeyso). Mudane, haddii aad asiibtay (haleeshay) xalki iyo haddii kalaba waxaan Ilaaheey kaaga baryaynaa in uu ajir kaa siiyo dadaalkaas aad la timid. Waxaana ku xusuusinaynaa, xaqiiqana ah in uu Ilaaheey ruux walbo sadarkiisa og yahay, wixi uu qarinayo iyo wixi uu kor u sheegaba. Waxaan iyadana shaki ku jirin in uu ra’yigaaga in badan raali gelin doono, in kalana ay madaxwareer ka qaadi doonaan, in kalana laga yaabo in ay kuugu tuhmaan in aad dad gaar ah ku dhibeyso fikirkaan aad ummadda Soomaaliyeed u soo jeedisay, saad adigaba risaaladaada ku xustay.

     Mudana aan u gudubno ra’yi garab ordayo kaaga , macnihiisana uunan ahayn naqdi (kahortag) balsa uu yahay istusaalayn iyo saad adigaba ugu bilowday hadalkaada in jawaabta su’aasha aad weydiisay  lagu kala duwanaan karo.

     Mudane waxaan shaki ku jrin qaran iyo qabiil in aynan isqaadi karin, shirar badan oo soomalida loo qabtayna, xalka dhibaatada ummadda Soomaaliyeed kala tirsanayso waxaa lagu doonay in uu qabiil qaran soo dhiso (4.5 oo aanan aniga aqoon xaggee laga helay ixsaa’iyaadka (tirakoobka) cadaynayo in ay somalida tahay 4.5 qabiil).

 Haddaba adiga waxaad soo jeedisay talo ah in qabiilki laga tago (waana mid aad u fiican haddii aan helo taa maanta, waxaa kale oo taladaada ka mid ah, hogaamiyaha Soomaliya ee shanta sano ee soo socoto in uunan ka soo jeedin labada Qabiil Hawiye & Darod  Balsa uu ahaado Soomalida kale.

     Mudane madax daacad  ah helitaankeeda marnaba ku imaanmeyso in qabiil kale oo aanan ahayn Hawiye & Daarood laga doorto hogaamiyaha Dalka, kuna imaanmeyso in H & D  laga doorto hogaamiyaha dalka  tiro ama tayo qabiil awgeed sidaad meelaha qaarkood risaaladaada ku xustay tira aadan qabiil gaar ah ku tilmaamin.  Mudana hadalkaada waa is isku dhacay  wuxuuna leeyahay qabiil ha laga tago si aan guul u gaarno, marnana wuxuu leeyahay hogaamiyaha dalka ha lagu doono mid ka mid ah qabaa’ilka aan ahayn Hawiya & Darood.

     Mudana waxaan kuu sheegayaa, aqristayaashana u shegayaa in aan ahay ruux Hawiyaa, Mudulood, Abgaal-------------.tan macnahedda ma’ahan in aan difaacayo qabiil ama aan ku hadlayo af qabiil waayo ruux kasto oo Soomaaliya maannta waxaa waajib ku ah in uu la yimaado dadaal xal loogu helo dhibaatada Soomaliweyn ku dul raagtay ,ninkaana waa in uu ogyahay in aynan gar iyo cadaaaladba ku imaan karin nin  jeclaysi, qabiil jeclaysi, iwm midnaba.

     Mudana, aniga oo soo koobaya Shirka Kenya maanta Somali uga socdo waxaa la qorshaynayaa in doorasho lagu kala baxo (waa haddii uu guul ku dhamaadee) sidi kii Cartaba loogu kala baxay doorasho, xubnaha codkooda dhiibanaya ama barlamaanka halkaa lagu dhisayo, kii Carta waxaa soo xulay raggi abaabulkiisa iska lahaa, kan hadda Kenya ka socdana waxaa barlamaanka  xulidiisa  gacan weyn ku yeelanayo dowladda uu hadda dalkeeda shirka ka socdo, guusha madaxnimada Soomaliyana waxaa la rajeynayaa in ay raacdo kii ku badiyo gadashada xubna aan shacabka soo dooran, dhibaata badanna ku raagtay iyaga naf’ahaantoodo, ogow oo talada ku dar hogaamiyahaas karti uu leeyahay lagu dooran maayo iyo taariikhdiisi hore oo ka tarjumayso wacnaan horay loogu yiqiin. Hadalkan waa araar aan soo hormarinayo ilayn waxaa rabaa in aan tilmaamo asbaabaha uu ku imaan karo hogaamiya caadil ah waa sidaan aniga u arkee. Mudane, hogaamiye la sameeyay Dal dhibaata ku raagtay sidi waddankeena  ma hogaamin karo ama ha ka soo jeedo qabiil kale ama ha ka soo jeedo H & D, Mudane  taariikhda waxay na bartay hogaamiyaha ha samaado ama ha xumaadee in uu yahay mid isaga isa soo bandhigo .

 ILaahey ummadda Soomaaliyeed towfiiqda ha waafajiyo.

     Mudane Cabdirizaq Xaji Xuseyn, Soomaali maanta waxaa haayo fasaad ku raagtay, hogaaamiya la,aan iyo la’aanta  koox daacadnimo Soomaaliyeed isku kaashato iyo Ilaahey wejigiis. Helitaanka  hogaamiya daacad ahna kuma imaanesyo qabiilka uu ka soo jeedo hogaamiyaha, balsa waxay ku imaaneysaa in uu hogaamiyaha ummadda ka soo dhax baxo isaga oo wato hadaf cad oo ka tarjumayo quwadiisa shaqsigaa iyo in uu yahay caadilki ay Soomali sugaysay, kooxda uu ka  soo dhaxbaxna abaabulkeedi hore in uunan ku salaysnayn qabiil , mooryaanimo iyo gadashada xubna Barlamaan. Midda kale waa in ay ummadda garato in uu hogaamiyahaas yahay nin u siman dadka Soomalida oo dhan, sooona dhaweyso .

     Haddaba ra’yigayga waxaan ku soo gabagabaynayaa baaq ah in aanan sugin hogaamiyayaasha maanta Soomaliweyn horboodayo (oo uunan jirin maanta mid Somali ka bixi karo dhibaatada ku dul habsatay, gaar ahaan kuwa magacooda uu idaacadaha ku soo noqnoqdo taana waa ra’yigayga) qabiil kuu doono ha ka soo jeedo. waxaan leeyahay talo ha ahaato Dhalinta  Soomaalida ee Mustaqbalka waddankooda mas’uuliyad ka saaran tahay in ay gole wanaag lagu dhisay soo abaabulaan, iskana dhax doonaan hogaamiye ay ku tebayaan in uu gacanta ku dhigo gole u dhigmo SYL ee mabda’iisa yahay ku dhaqanka Islaamka, qabiil isku bahaysina ka fog iyo tixgelinta hogaamiyahooda reerka uu ku abtirsado balsa hogaamiyaha lagu tixgeliyo kartida uu u leeyahay dal bahala galeen ah oo dowlad caadil ah  laga curiyo.waxaa kale oo aan isa soo xasuusinaynaa aayatan Qur’aan, suurada Al-Racad, aayata 10 & 11 (Waana isku mid kiina qarsada hadalka iyo kiina la qayliyo iyo kii isqariya habeenkii iyo kii muujiyo maalinti (10)  wuxuuna leeyahay(ruux kasta) kuwa isbedela (malaa’ig) oo hortiisa iyo gadaashiisa ah, kuna dhawra amarka Eebe,  Ilaaheyna ma dooriyo wax dad ku sugan yahay intay ka dooriyaan waxa naftooda ku sugan, markuu Eebe la doono dad dhibna wax ka celin ma jiro, mana laha Eebe ka sokow Gargaare (11). ) 

     Mudane qaab kale oo lagu doorto Madax Qarameed aan maskaxda ka wada doono oo ay  inta badan isku  raaci karaan.

Mahadsanid.

Abdallah Moallim Mahamud  

Moallem10@hotmail.com  

WARQAAD FURAN (Open Letter)

by: Cabdirisaaq Xaaji Xuseen 

Email: Hussen554@aol.com  

March 10/2004

Ujeeddo: DOORASHO MADAX QARAMEED ee Jamhuuriyadda Soomaaliyeed.

Hadal-keyga waxaan ku bilaayaa "wax weyddiin" (su’aalo):
S (= su’aal): Akhriyow (Soomaali) ma rabtaa in nabad, xasillooni iyo midnimo lagu soo dabbaalo waddankaaga hooyo, Soomaaliya?.
J (= jawaab): Waxaan filayaa in jawaabtu noqondoonto: HAA (maxaa kale!).
S : Sideebaa lagu heli karaa, xaggeese laga bilaabi kara?

J : Waxaan filayaa in lagu kala duwanaan karo jawaabaha labadaan su’aalood. Haddiise, metalan, qof soo jeeddiyo in sida lagu heli karaa ay tahay iyadoo la helo madax daacad ah, karti iyo aqoon dhab ah leh, kasbi karta kalsoonida aqlibiyada dadweyneha, inkastoo ummaddii loo kala qaybiyey reer-reer iyo qoys-qoys qoryo isu haysta. Waxaa laga bilaabi karaa is-doorashada la filayo/rajeynayo in dhawaan laga sameeyo shirka dib-u-heshisiinta ee ka socda dalka Kenya. Qofkee haya ra’yi ka mac-quulsan mid kaas? Ka dhig iyadoo la isla oggolaaday jawaabahaan: Madax daacad ah…… oo lagu doorto shirka Kenya.

Waa hagaag (fiican badan!). Ma ku heshiin karnaa micnaha "madax daacad ah"?. Alle ha sahlo!. Dareenka guud ee haataan ka jira ummada dhexdeeda, madax daacad ah " waxaa badiba qofku u arkaa kan la qabiilkiisa ah. Kaan ahayn qabiilkiisa daacad maaha, sidaa darteedna ma oggola madaxnimadiisa. Haddii la ogsoonyahay in waddanku uusan yeelan karin hal madaxweyne, hal ra’iisul wusaare iyo hal ra’iisul baarlamaan ka badan, sidee la yeeli karaa? Markaas, labo talo midkood ayaa gudboon: ha la iska illoobo midnimo iyo dawladnimo, oo aan ku joogno sida haatan xaaladdu tahay iyo si ka sii xun; ama haddii kale, waa in dib looga fiirsado xikmadda ku salaysan in wax kasta lagu qiimeeyo aragti qabyaaladeed keliya.

Inkastoo aan garan karo jawiga waqtigaas jiray, weli waxaan rumeysnahay in qalad weyn iyo aragti gaaban ayey ahayd markii shirkii Carta (Arta), ee Djibouti, lagu sharciyeeyey in talada ama maamulka qaranka saldhig looga dhigo fiiro qabyaaladeed (4.5). Intii ay cambaareyn lahaayeyn qabyaaladdii sababtay xasuuqii iyo bur-burkii dagaallada sokeeye keeneen, ee markaas ay ku dadaali lahaayeen soo noleynta ama xoojinta wacyi waddaninimo iyo qowmiyadnimo (national consciousness and national belonging), dadkii shirkaas ka qayb galay waxay, si aan toos ahayn (indirect), muujiyeen in sababta dagaalladasi ku dhaceen ay jid/gar ahayd, ee sidaas darteed qabyaaladdu, hadda ka dib, noqotaa mitirka talo qaybsiga qarameed lagu jaangooyo. Si dhug leh ma loogu dhabba galay sida nidaam qabyaaladeed iyo mid qarameed ay u heshiin karaan?

Waxaan rajaynayaa in ummadu badiba aysan rabin inay ku sii jirto bur-bur iyo midnimo/qaran la’aan. Haddii taasi jirto, soo waa waajib maaha in xoogga la saaro sidii fikradaas loo hirgalin lahaa ee looga bixi lahaa xaaladda murugta iyo xanuunka weyn leh ee haatan lagu suganyahay. Tallaabada ugu horreysa waa sidii loo heli lahaa madaxda MAANTA loo baahan-yahay: daacad, caddaalad/sinnaan (eex qabiil iyo qaraabo kiil la’aan) joogto ah, u hoggaansan sharciga iyo qaynuunka ("strictly observing and respecting the rule of law"), uguna dhaqma awoodda (mas’uuliyada) lagu sharfay in danta guud ay u adeegsadaan ee aysan u adeegsan danahooda gaarka ah iyo kuwa qoysaskooda.

Haddii intaas kor ku xusan la isla garto, waxaa soo haray sidii loo xaqiijin lahaa ama loo fulin lahaa. Waa arrin daacadnimo, dadaal iyo geesinnimo u baahan, siiba dadka dhallinyarada ah ee aayahoodu si gaar ah ugu xiran-yahay sugidda tallaabooyin kaas.

Waxaa loo baahnaan karaa in dib loo jalleeco ama loo fiirsho wixii la soo maray 40kii sano ee la soo dhaafay, wixii dhacay iyo sida ay ku dhaceen, iyadoo la iska ilaalinayo eedeyn, iyo been abuur aan raad run ah taariikhda dhabta ah ku lahayn. Dib-u-jalleecaas waxaa badiba loogu baahan yahay in la xasuusto qaladdaadkii dhacay si looga gaashaanto in aysan dib u dhicin, horona looga socdo ee aysan naftoodu noqon caqabad.

Arar dheer ka dib, sidee "matoorka" (‘engine"-ka) loo kiciyaa?. Mee furihii?. Furihii derbi dhagax ah ayaa ka sokeeya: waa qabyaalad iyo tiro ku faan. Bal wixii ka horreeyey iska daaye, 14tii sano ee dagaallada sokeeye socdeen, maxaan ka helnay qabyaalad iyo tiro ku faan?. Jawaabta laga filan karo qofkii daacad ah amase dan gaar ah wadan, waa balo, baas iyo bur-bur aan sahal looga soo kaban doonin.

Ku soo dhawow arrinta dulucdeeda: Sidee loo heli karaa madax suubban oo si daacad ah u rumeysan nabadeynta, dib-u heshisiinta, isu soo dumidda iyo dhayidda dhaawaca weyn ee colaadihii sokeeye reebeen; madaxdaasoo, isla mar kaasna, xooggooda iyo kuwa dadweynahaba isugu gaynaya dib-u-dhiska iyo dib-u-habeynta qaraneed/dawladeed si loo soo nooleeyo ama celiyo sharaftii iyo magacii ummadda.

Waxaa Soomaalida qaarkeed tiraahdaa: "NIN YIRI ANIGA’, dad iska reeb". NIN waxaa looga jeedaa QOF. Anigoo taas tix-raacaya, waxaan soo jeedinayaa, ka dib markaan in muddo ah arrintaan ka fakaray oo ka fakaray, in maanta arrinta dhabbe cusub loo jeexo. "Bal shab-shablana ku day " (waa maah-maah). Maxaan ula jeedaa dhabbe cusub?. Sida la wada ogsoon-yahay, waxaa jira (jirta) labo reer oo si gaar ah isu fiirsanaya ama u ficil-tamaya: D (=Daaroot) iyo H(= Hawiye). Labadaan reer si weyn ayey wax u kala tirsanayaan. Waa sheeko muddo dheer soo socotay, welina socota. Dadweynaha kalena wax weyn ayuu ka tirsanayaa labadoodaba.

Hoggaanga xukunka oo labada reer (D iyo H) midkood ama labaduba qabtaan wuxuu noqon karaa qoryo xansaso ah oo dab la saaray?. Intii ay xoogga saari lahaayeen wacyi waddaninimo iyo horumar guud, waxay waqti iyo maalba ku lumen-doonaan tartan, awood ku looltan(power struggle) iyo xoog-qabiil isugu faan, taasoo deg-deg u horseedi karta colaad cusub iyo sii kala fogaansho horleh. Qiyaas cad ayaa laga qaadan karaa sansaanka iyo "record"-ka dadka maanta walaalahay D iyo H safka hore ugu jira loollanka hogaanka xukunka.

Ummadu waa ka daashay dagaal iyo xunguruf ku salaysan qabyaalad, oo koox yari danaheeda gaar ah ku beer dulucsato. Dadweynahu taas waa ku liqanyooday, waxaanaan rajaynayaa inuu ka soo jeedo. Wuxuu maanta doonayaa (maaha u baahan-yahay) nabad, xasillooni, dib-u-heshisiin iyo dib-u-dhisid, si uu uga soo kabto bur-burkii iyo barakacii uu ku soo jiray in ka badan 14 sano.

Sidaas darteed, daawadu maanta waxay ku jirtaa in labadaan reer ay ka tanaasulaan saddexda jago ee u sarreeya jagooyinka qaranka: Madaxweyne, Ra’iisul Baarlamaa iyo Ra’iisul Wusaare 5ta sano oo KMG ah. Saddexdaas jago waa in loo doortaa madax ka soo jeedda dadweynaha kale ee aan ku abtirsan labadaas reer (D iyo H).

Dadweynahaas kale wuxuu tabanayaa, dhabna ah, xaq darrooyin iyo tacaddi; wuxuuna sheeganayaa, oo badibana wax ka jiraan (si ay ku noqotayba), in laga bursaday talada/ maamul qarameedka, ilaa qaarkood ku dhawaaqay goosasho. Arrimahaasu garowsho iyo daawo ayey u baahanyin ama mudanyihiin, waana ayaan darro haddii si weyn loo tixgelin waayo.

Walaalahay D iyo H waa inay si fiican uga fiirsadaan taladaan. Kursi qof iyo labo ku fariisato, waxaa ka faa’ido badan daryeelka danta guud. Waa ogahay in qofkii rabaa oran karo dad gaar ah ayaa Cabdirisaaq ula jeedaa taladaan. Anigu waxaan leeyahay, oo iga dhab ah, qof (qofaf) toona ulama jeedo. Waa arrin iigu muuqatay in daawo ay u noqon karto xaaladda maanta lagu suganyahay. Waa talo dabin looga boodayo, ee maaha mid loola jeedo "joogto".

Waa shan taan sano oo lagu magacaabay "Ku Meel Gaar (KMG)". Xukunku maaha, oo keliya, madaxweyne iyo ra’iisul wusaare, iwm. Walaalahay D iyo H saami weyne ayey ka qaadan karaan maamulka dawladda, waxayna ka ciyaari karaan dowr weyn dib-u-heshisiinta iyo dib-u-dhiska qarankooda, waana ku waajib. Sidaas bayna magac, muunad (sharaf) iyo tixgelin weyn kaga kasbi karaan dadweynaha Soomaaliyeed iyo adduunweynahaba. Maxaa ka sharaf iyo qiimo badan xaqaaga oo aad uga tanasushay daryeelka danta (maslaxadda) guud ee Qaranka?

Madaxweyne Aaden Cabdille Cusmaan (Aden Adde) waxaa laga dhaxlay erayo qiimo weyn u leh nidaamka ku dhisan in talada qaranka loo simanyahay. Wuxuu mar ka badan fagaare kaga dhawaaqay: ‘Dadku ha kala barto raggiisa (madaxdiisa)’. Muxuu ula jeeday?. Wuxuu ula jeeday : xukunka waa in loo sinnaadaa, oo hadba qofof talada loo dhiibaa, si dadweynahu u kala bartaan madaxdooda iyo si ay u caddaato in qof/qofof ama reer/reero gaar ahi aysan si joogto ah u layn hoggaanka xukunka. Haddii aan si kale u dhaho. Wuxuu, Mudane Aadan, u la jeeday in qabashada mas’uuliyad qarameed "yuu yahay" aysan muhim ahayn ee "muxuu yahay" ay tahay su’aasha loo baahanyay.

Waa in la gaaraa maalin la’ ogaado in tiro qabiil aysan noqon karin mitirka wax lagu jaangooyo, ee mitirku noqdaa heer aqooneed, daacadnimo, dadaal gaar ah, caddaalad, dammiir ama dun fiicni, Alle ka cabsi, iwm. Faraqa ku jira "Yuu yahay" iyo "muxuu yahay" waxaa metaal ama markhaati cad, oo la taaban karo, u ah Mudane Aadan Cabdulle qudhiisa. Daacadnimadiisa, eexasho la’aantiisa, dadaalkiisa iyo kartidiisa (muxuu yahay ) weeye wuxuu ku kasbay in lagu magacaabo: "Aabbihii Qaranka" (Father of the Nation).

Haddii, sidaan rajaynayo, taladaasi saameyn yeelato, markaas waxaa lagama maar-maan ah in la helo madax leh tilmaamaha/sifooyinka kor ku xusan iwm, oo la rajayn karo inay kasbi karaan, haddii fursad la siiyo, kalsoonida dadweynaha, iyagoo mar kasta xasuusan sababta ay hoggaanga ku kasbeen iyo iyagoo ficil ku muujinaya in "muxuu yahay" ay ka khayr roonaan karto "yuu yahay".

Eebbow adigaa naga og wixii khayr ah, ee na waafaji, aammiin.

Cabdirisaaq Xaaji Xuseen
Ra’iisul Wusaare hore ee Soomaaliya