Ninaa waqti dheer cudur la jiifa aa markii xaalkiisa sii xumaaday intii la joogtay goosatay in loo yeero walaalkiis oo magaalo kale deganaa.

Walaalkii aa ku yiri qaraabaddi iyo deriskii nin buka la joogay: intii oow walaalkeey sidaan u baabi’in maxaad wax ugu qaban weeyseen oo ugu tacaali weeyseen.

Waxaa lugu yiri waan ku dadaalnoo waxaan geeynay cusbital, waxaan siinay daawooyn kala duwan, waxaan ka uuminay wadaado, waxaan ka tunnay boorane, waxaan ka tunnay mingis, waxaan ku daynay in xibna deb looga qabto, waxaan ku aqrinay quran, ugu dambeestiine waxaan saarna qidmatu sharuut. Intaasoo dhan waa ku caafimaadi waayay.

Waxaan kugu yeernay in aad noo tilmaanto sidii aan ku caafimaadin leheeyn ninkaan bushigiisa dheeraasay, anakane aa nabad iyo neefsi ku heli leheeyn.

Walaalkii aa waxoow ku yiri intii kale:  cudur aad kurtiin wax ka qaban weeyseen maan kaligeey caafimaad u heli karaa; waxaanse idin dhihilahaay: BAL SHABA-SHABONE HA LUGU DAYO.

Sheekadan waxeey hor dhac u tahay in qof kaliyah wax daaweeyn karin oo loo bahan yahay barnaamij wadajir lugu dhisay oo haddii laga maarmi waayane loo kaashado dad aan dan gaar eh ka laheeyn in soomaaliya qariidada aduunka ka tirtiranto.

Inta aan u gudbin su’aasha oow Aden isoo weeydiiyay, bal aan taabtaabto meelaha kale oow ka waramay sida:

IGAD waa doowlado sideey u badan yihiin deris nala eh oo danohooda kala duwan yihiin, assii rabo in soomaalidu doowlad dhisato si kastaba haku timaadee; si looga qaado dhibka korsaaran oo ku yimid dagaalada is dabajooga eh iyo qaxootiga soo kor degay.

Doowladahaan qaarkood waxeey rabaan in eey lug ku yeeshaan siyasada dalka soomaaliya,taas aawadeed waxeey wataan niman  berri u hogaamiyo dadka iyo dalkaba si aan looga hadlin dal maqan iyo soohin midne.

IGAD oo dhan waxeey heshiis ku tahat in soomaalida dhibka ka qaado dalalka derika la eh eey ku soo qaxday ku  noqoto dalkeedii, taas awadeed IGAD waxeey go’aan ku gaartay in soomaalida loo celiyo meesheey ka timid oo loona dhiso koleey ku tahay doowlad gacan ku rimis eh oo mar un keenyo Ka baxdo.

Haddeeyba IGAD  u suurta gasho in eey geeyso doowlad ku sheegaas Muqdishow, waxeey u baxaneeysaa in laga ilaaliyo inta aan raali ka eheeyn iyo inta ku qaday qeeybsiga beenta eh; Taas awadeed, IGAD waxeey ku qasbantahay in eey  u dirtaa soomaaliya askar isku dhafan oo ka kooban dalalka deriska eh oo ka diin  iyo dhaqan duwan dalkeeyna oo keeni  karto cuduro faafo iyo caado eeysan soomaalidu aqoonin.

DHOOBDHOOB waa dhismo xun oo meel dheer gaareeynin, iloowse lagu mada daalinkaro wax magarad iyo inta aan meel dheer wax ka arag.

Doowlo la dhoodhoobay ma daaimeeyso, maxaa yeelay aasaas qodan iyo sarci kuma disna, doorash iyo duub midkood kuma imaanin.

In  aan kheeyr la sugeeyn waxaad ku garan kartaan, ficilkii ugu horreeyay oo lugu doorta gudoomiyaha barlamaan ku sheega oo noqday nin ku caan baxay beec mushtarka dorogada oona lugu sheegaayo wadaad iyo ninkaa ugu nadiifsan inta meesha joogto.

Waxaa kaloo noo cadatay in IGAD eeysan arki karin cid kastoo ka hor timaado ama toosin maagto qaladyada muuqdo eey go’aan ku  gareen,assii berri keeni karo dhib ka weeyn kan manta taagan.

Ciddii u tilmaantane loo arkaayo dad kasoo horjeedo barmamijkooda iyo dhismada doowlada eey rabaan in eey u guuriyaan shacbiga soomaaliyeed.

Ragaa rabo in eey kaligood dalka maamulaan, haddi eey u suurtoobi weeysane u soo taagan waqti dhumis iyo gaw maleh.

Waqtiga sii dheeraanaayo ragaasaa dan ugu jirta, maxaa yeelay dad weeynaha waa daalay oo waxaad ku garaneeysaa kuwa badan oo leh DOOWLAD XUN, DOOWLAD LA’AANEEY DHAANTAA.

SIDEE MAANTA SOOMAALI WAX KU NOQON KARTAA?

Ma sahlana jawaabta su’aasha Aden oo ii soo gudbiyay, laakin    waxaan     ku dadalaa in aan aga jawaabo sida aan u arko xalka mariilka noo

jiifo tan iyo waqtigi soomaaliya xurnimada qaadatay oo cudurkiisane daawo dabiso loo waayay.

Anigu xal deg deg eh ma haayo, waxaanse dhihi lahaay qododyo aan macquul eheeyn iyo kuwa dhibka looga bixi karo:

1. In la laayo soomaalida wixii cumrigooda ka weeyn yaha 5 sano; habraha ilmaha  dhalayne carabka laga gooyo si eeysan ugu sheegin ilmaha qabilka iyo abtirsiga midkoodne.
2. In leeyska soo aruursho lacag lugu ijaaro calooshhd u shaqeesta yaal oo laayo inta naga hortagan heshiiska iyo nabada,lagana aruusho hubaka nugula gumaadaayo.
3. In inta banaanka ku nool dalka kusoo laabato , si loo meel mariyo barnaamij loo wada dhanyahay oo lugu kicinaayo dagaal oogayaalka iyo kuwa cudurka, qaajada , qaxa na baday oo caruurtoda dibada uga helay dugsi iyo dugaal.
4. In la hubeeyo intii ka hertay xoogii iyo boliiskii soomaaliya, si eey ku badbaadiyaan inta kasoo hertay dadka iyo dadka.  Waxaan ka wadaa gurub wadani eh oon qabiil ku saleeysneen oo nugo dhaqdo xoog iyo xaq ,intii laga habeeynaayo sharci iyo maamul doowlo lugu aqoonsado.
5. In la helo sharci, tirakoob, doorasho, doowlo iyo maamul waxaa ka horreyo barnaamij looga taqluso  gala madoowda na hor taagan oo noo diiday nabad iyo dib u dhismo qaran.
6. Inta lamada sano ku shireeysay keenyo  lugu martiqaado jasiirad aan cidne joogin lugu oodo inta eey oon iyo qaajo aga dhintaan; xawaalo hoodane la gubo si eeysan ku soo bixin.
7. In dibad eeysan u bixin, si eey u helin caafimaad oowsan dadka la qabin iyo himno cusub eey kuwaa ka bukaday ku bedeshaan.
8. In baarlamaanka ka koobnaado 135 xibnood oo 4 sano taagnaayo.
9. In wasiirada eeysan ka badan 13 ximnood oo jagadooda iyo xaduudooda caddahay.
10. In madaxweeynaha doortaan muwaadhininta 18 sano jir eh iyo wixii ka weeyn , jagadane haay karo 4 sano oowna ku soo noqonkaro marlamaad kaliyah
11. In jagooyinkoo dhan ( gabalka, degmada iyo belediyada ) loo galo tartan iyo tacliin oo waqtigeedane cadadan yahay.
12. In la helo sharci cad iyo maxkamad madax banana oo doorash iyo iyo tacliin saldhigeeda yahay aanan ka badneeyn 4 sano.
13. In la dhiso xoog dalka cadawga ka ilaaliyo oo caddadiisa u qalanto baahida dalka iyo miisaniyada dhaqaalaha.
14. Boliis sugo amniga iyo nabada muwaadhininta ilaaliyane naftooda iyo maalkooda meel kasto eey joogaan miyi iyo magaalo.
15. Tirokoob dhab eh iyo aqoonsi aan laga been sheegi karin eey  ka muuqato qof walbo meesha oo degantahay iyo meesha oow ka codeen mar walbo.
16. In la dhisaa gudiyo dhaqaale iyo dib u dhis oo hooshooda iyo xilkooda sharciyeeysan yahay.
17. In dib loo habeeyo gabalada iyo degmooyinka naas nujiska loo aburay.
18. Waa in laga xaraashaa maalka laga keenay beesada bugta eh iyo canshurta aan la bixi, sicir bararka iyo lacagta shcbiga loogu yaboohay oo  bangiyada la geeystay Waa in maxkamad lasoo taagaa intii dad dishay, dhaawacda, xoolihii dad weeynaha dhunsatay, warshadihii dhoofsatay, beerihii dhacday, guyihii muwaadhininta kale degtay, korontadii fur furatay, dhuumankii biyaha la baxday, bada iyo berriga sunta ku shubta, dhirtii xaluufisay, dhidigii suuq geeysatay, qaxootigii bada ku daadisay, dadkii afduubtay, gebdhihii fara xumeeyay.
19. Waa in dib loosoo celiyaa nadaamkii ahaay “ qofkii qof dilo in dil lugu xukuma, meel fagaaro ehne lugu toogto.
20. In laga soo celiyo dadka degay, la wareegay, dhista, ka beec mushtaray, duudsaday xoolihii doowlada, sida cusbidaalada, dugiyada, xafiisyada, xerooyinkii askarta iyo ugu dambeeyn madaxtooyadii dalka.

Qodob yada qaarkood waxaa iga keenay ciil iyo xanaaq, qaarka kalane waa macquul haddi la hab iyo cid meel mariso.

Waa in xasuus gaar eh loo lahaada BBCda oo caado ka dhigatay in eey kusoo dhoweeso mikroofankeeda qaaqle yaasha, dagaal oogayaasha iyo inta nabada na hortaagan, si eey ku badsato  dhageeysta yaasha aan meel dheer wax ka arag iyo tuugada eey u shaqeeyaan.

Ma xasuusataan mar kaliyah ooy mikroofoonkooda ku soo dhaweeyeey dad wax garad eh, tacliin leh, nabada daneeynaayo ee doonaayo in qaarankii dib loo dhiso lana walaaleeyo intii dagaalada dhaxmaray?          

Waxaa laga sugaayay in eey qaladka tilmaamaan, kii gefane toosiyaan oo u shaaqeeyaan dalkooda iyo dadkooda nabadeentooda, iskana dhaafaan nin jeceelysiga iyo qabiilka.

Filasofiyadooda waa tii eheeyd : AQBAAR MA AHA EEYAA NIN QANIINAY EE WAA TAN EH NINAA EEY QANIINAY ( waa inta xun kaliyah, aqbaarta gadmeeyso ).

Intaan xasuustay waa idiin soo gudbiyay, inta ka maqane madaxiina ka raadiya.

Waan dhibsaday ee mardambe ha’i dhihina maxaa lasoo sheegay.

Kuwaan ALLEHEEY hanna dhaafiyo, nabadne hanoo keeno.

Prof. galagul